Irena Sendler (1910-2008)


January 2007:

The Norwegian Nobel Committee

Henrik Ibsens gate 51

NO-0255 OSLO


We, Jewish and non-Jewish citizens of Poland, Israel, United States of America and other countries would like to express our full and enthusiastic support for the candidacy of a true hero, Irena Sendler, for the Nobel Peace Prize.

More than 60 years since the Holocaust, we pause for one last moment, knowing that this may be the very last opportunity for such a distinguished and honorable institution as The Norwegian Nobel Committee to honor a living person for heroic deeds that are by any measure the very essence of that work which must be not only emulated, but honored, in order to ensure a peaceful future for humankind. Rescuing the most vulnerable of an oppressed minority from the horror of totalitarian mass murder is the quintessence of charity and humanity.

In times of terror and lawlessness, Mrs Irena Sendler and others from the underground resistance organization risked and forfeited their lives for the lives of Jewish children. She is one of the last heroes from the generation of our parents and our grandparents, who when confronted by the unparalleled evil of twentieth century totalitarianism, revealed great bravery, simple conviction, and the power of human will and intention.

(This letter was signed by more than 25 000 people)


October 2007

An Open Letter to The Nobel Peace Prize Committee

October 13, 2007

Irena Sendler recounts that if mothers waiting in the Ghetto for their death were unable to separate themselves from their children, whom only she was able to rescue, Irena Sendler would one day return to find an empty apartment. The families would already be on trains to Treblinka. Only then did Irena Sendler know for certain that no one in the world was able to save that child - that in a few hours a horrible death would await him or her in a gas chamber - because only she could have, and now it was too late.

No League of Nations, no humanitarian organization, no International Red Cross, no Catholic Church, no Pope, no association of Protestant Churches, no court, no government, no parliament, no president, no prime minister, no marshal, no king, no police, and no army was able to help these children; nor did they. No European nor world institution, no system of collective safeguards created to thwart the massive and genocidal murder of the innocent and defenseless was able to save these children; nor did it.

During World War II, in the geographic heart of Christian Europe, Europeans for years were murdering millions of people for racial reasons.

For the first time in history, Europeans were also murdering children en masse. Jewish and Gypsy children, like their parents, were starved to death, tortured, subjected to pseudo-scientific experimentation, were victimized by professional killing squads (Einsatzgruppen), were buried and burned alive, were gunned down, and foremost, were murdered in the gas chambers of death camps. In fact a certain constituency of the adult world came to the conclusion in those years that killing parents was not enough, that killing children was just as proper, and just as necessary. These people had at their disposal both the means and power to do so. And thus they killed over a million and a half children. These children were not murdered by lunatics, but by the organized, precise, and efficient machine of a totalitarian state.

Europe did not want, could not, and was not able to do anything about this. One part of Europe was unaware. Another part of Europe was ambivalent. Yet another part of Europe was helpless and powerless. Europe in general was guilty of looking the other way, of cowardice, and of a lack of imagination. Still another part of Europe was guilty of active participation in atrocities. The only help these children received came rather sporadically from a few, regular, unknown people who believed their lives were not worth more than the lives of these children; that is why they risked themselves. These people saved lives, but they also preserved the very fundamental values without which life has no meaning at all.

Irena Sendler, a thirty-year-old Polish woman from Warsaw, along with a group of co-conspirators, rescued the largest number of children during those years. Irena Sendler, without waiver, risked her life, and acted with bravery and efficiency to save them. She would place a band with the Star of David on her arm, walk through gates of the Ghetto, and thus would begin her fight with the most powerful extermination machine in human history. She would take Jewish children by the hand, and risking her own life, would secure not only their life, but also the lives of their children, grandchildren, and great-grandchildren. It is necessary to remember this to understand the words of the Talmud: “He who saves one life, saves the entire world.”

Irena Sendler saved this world day-by-day, child-by-child, and the world didn’t even know it.

Finally, after more than six decades, there came a moment for the world to know who saved it. Irena Sendler was nominated for the Nobel Peace Prize – at ninety-seven years of age - as the last living representative of a small number of the epoch’s moral giants who acted precisely when Europe was at its moral nadir.

The world must know about Irena Sendler because the world will need her again, more than once. The world needs her constantly and continually. Wherever organizations, institutions, and collective safeguards against lawlessness and mass murder fail, Irena Sendler is essential. When racial, class, or religious hatred comes to power, and has the means of mass-murder at its disposal, everything fails except the will of a single individual and their determination to save human life at the cost of their own. Irena Sendler never fails.

Today we can only hope that there is an Irena Sendler of 2007 in Darfur, where an official UN report claims there are over a million children exposed to death, rape, and torture, without the protection of even a single humanitarian institution.

The nomination of Irena Sendler for the Nobel Peace Prize gave you the chance to recognize the universal message of peace embodied in her character and her work.

Yet after sixty years, you, the members of the Nobel Peace Prize Committee, an honored European and world institution, failed to recognize the work of Irena Sendler as deserving of the highest distinction in service of the idea of peace. Saving the lives of over 2,500 Jewish children from certain death by Irena Sendler at a time when Europe was paralyzed by fear and powerlessness, and the punishment for helping even one Jewish child was death, did not merit distinction in your eyes.

You failed to recognize that in extreme situations, when peace is not only endangered but becomes a dead concept, if it is necessary to save innocent life, humanity can only count on Irena Sendler’s stand, and the bearing of those who think and act as she did, no matter the time and place.

You failed to recognize that this was the final chance to honor one of the last living persons who did the most for peace, not in a military or political sense, but entirely in the real-world sense, where matters of life and death of innocents actually take place when the world’s ethical compass is destroyed.

You failed to recognize that awarding Irena Sendler the Nobel Peace Prize would not award the past as much as it could be your stand for the future of the world.

That same world that Irena Sendler remembers from the Warsaw Ghetto: Did the World help me when I was saving these children? I walked the streets, crying over my helplessness…

In January, 2007, on the occasion of International Holocaust Remembrance Day, Irena Sendler said: The world has learned nothing from the lessons of World War II and the Shoah.

By your decision, announced on October 12th, 2007, you proved that you, as the Nobel Peace Prize Committee, do in fact belong to that same world that had understood little and had learned even less.

Styczeń 20

Norweski Komitet Noblowski
Henrik Ibsens gate 51
NO-0255 OSLO

My, ludzie dobrej woli, Żydzi, Polacy, obywatele i mieszkańcy wielu krajów świata, chcemy wyrazić pełne i entuzjastyczne poparcie dla kandydatury prawdziwej bohaterki, Pani Ireny Sendler, do Pokojowej Nagrody Nobla.

Przeszło 60 lat po Holokauście wiemy, że ta chwila może być ostatnią okazją dla tak wybitnej i szanowanej instytucji jak Komitet Noblowski, by uhonorować osobę żyjącą za czyny bohaterskie, które stanowią wzorzec do naśladowania dla wszystkich, którzy troszczą się o pokojową przyszłość ludzkości. Ratowanie najbardziej bezbronnych członków prześladowanej mniejszości przed horrorem totalitarnego ludobójstwa to istota dobra i humanizmu.

W czasach bezprawia i zbrodni, Pani Irena Sendler wraz z innymi osobami zaangażowanymi w działalność polskiego podziemia ryzykowała życie dla ocalenia życia żydowskich dzieci. Pani Irena Sendler jest jedną z ostatnich bohaterów pokolenia naszych rodziców i dziadków, którzy stanęli wobec wyjątkowego zła i okazali niebywałą odwagę, siłę przekonań oraz moc skrywającą się w ludzkiej woli.

(list ten podpisało ponad 25 000 osób z całego świata)

Październik 2007

List otwarty do Komitetu Pokojowej Nagrody Nobla
13 października 2007

Komitet Pokojowej Nagrody Nobla
Oslo, Norwegia

Irena Sendler wspomina, że gdy matki czekające w getcie na śmierć zbyt długo nie mogły rozstać się ze swoimi dziećmi, które tylko Irena Sendler mogła uratować, pewnego dnia zastawała ona puste mieszkanie. Rodziny były już w wagonach w drodze do Treblinki. Wtedy Irena Sendler wiedziała, że nikt na świecie nie jest w stanie pomóc temu dziecku. Że za parę godzin spotka je okrutna śmierć w komorze gazowej. Bo tylko ona mogła, a teraz było już za późno.

Tym dzieciom nie potrafiła pomóc i nie pomogła żadna Liga Narodów, żadna organizacja charytatywna, żaden Międzynarodowy Czerwony Krzyż, ani Katolicki Kościół, ani papież, ani żaden związek Kościołów Protestanckich, ani żaden sąd, ani żaden rząd czy parlament, ani żaden prezydent, premier, marszałek, król, żadna policja i żadna armia. Tym dzieciom nie mogła pomóc i nie pomogła żadna europejska czy światowa instytucja, żadne ukształtowane przez wieki systemowe zabezpieczenie przed potężną i masową zbrodnią na niewinnych i bezbronnych.

W czasie II wojny światowej, w samym geograficznym sercu chrześcijańskiej Europy, Europejczycy przez lata mordowali z powodów rasowych miliony ludzi.

Po raz pierwszy w historii, Europejczycy mordowali również na masową skalę dzieci. Żydowskie i cygańskie dzieci były - tak jak ich rodzice - głodzone na śmierć, torturowane, poddawane pseudo-eksperymentom medycznym, padały ofiarą akcji specjalnych oddziałów zawodowych zabójców (Einsatzgruppen), były zakopywane żywcem i żywcem palone, były rozstrzeliwane, a przede wszystkim mordowane w komorach gazowych obozów zagłady. Jakaś część świata ludzi dorosłych doszła w tamtych latach do wniosku, że mordowanie rodziców nie wystarcza i mordowanie dzieci jest równie dobre i niezbędne. Ci ludzie dysponowali środkami i siłą. Ich ofiarą padło około półtora miliona dzieci. Dzieci te były mordowane nie przez szaleńców, ale przez zorganizowaną, precyzyjną i skuteczną machinę totalitarnego państwa.

Europa nie chciała, nie mogła i nie potrafiła nic zrobić. Część Europy była nieświadoma. Część Europa była obojętna. Część Europy była bezradna i bezsilna. Europa była winna zaniechania, tchórzostwa, braku wyobraźni. Część Europy była winna aktywnego udziału w zbrodni. Tym dzieciom mogli pomóc i pomagali sporadycznie tylko nieliczni, zwyczajni, nikomu nieznani ludzie, którzy uważali, że ich życie nie jest warte więcej, niż życie tych dzieci - dlatego je ryzykowali. Ci ludzie ratowali życie i ratowali także elementarne wartości, bez których życie nie ma najmniejszego sensu.

Najwięcej dzieci w tych latach ocaliła, wraz z grupą współpracowników, nikomu nieznana 30 letnia Polka z Warszawy - Irena Sendler. Irena Sendler bez wahania ryzykowała swoim życiem, była odważna i działała skutecznie. Zakładała na ramię opaskę z Gwiazdą Dawida, przechodziła przez bramę getta i rozpoczynała swoją walkę z największą machiną zagłady w historii ludzkości. Brała żydowskie dziecko za rękę i wyprowadzała je z getta ryzykując własne życie i dając życie nie tylko temu dziecku, ale jego przyszłym dzieciom, wnukom, prawnukom. O tym trzeba pamiętać, aby zrozumieć, co znaczą słowa w Talmudzie "Kto ratuje jedno życie ratuje cały świat".

Irena Sendler ratowała ten świat dzień po dniu, dziecko po dziecku - a świat o tym nawet nie wiedział.

Wreszcie, po z górą sześćdziesięciu latach nadszedł moment, aby świat dowiedział się, kto go uratował. Irena Sendler została zgłoszona do Pokojowej Nagrody Nobla, jako ostatnia żyjąca - dziś 97 letnia - z niewielkiej liczby moralnych gigantów epoki, w której Europa sięgnęła etycznego dna.

Świat musi wiedzieć o Irenie Sendler, bo świat nie raz jeszcze będzie jej potrzebował. Potrzebuje jej wciąż. Wszędzie, gdzie zawodzą instytucje, organizacje i systemowe zabezpieczenia przed bezprawiem i masową eksterminacją - absolutnie niezbędna jest Irena Sendler. A gdy do głosu dochodzi nienawiść rasowa, klasowa lub religijna wyposażona w narzędzia mordu - poza wolą pojedynczego człowieka i jego determinacją, aby ratować ludzkie życie za cenę ryzyka utraty własnego - wszystko inne zawodzi zawsze. Ale nie Irena Sendler.

Dziś możemy mieć tylko nadzieję, że Irena Sendler roku 2007 jest w Darfurze, gdzie - jak stwierdza oficjalny raport ONZ - ponad milion dzieci, narażonych na śmierć, gwałt i tortury, znajduje się poza zasięgiem działania jakichkolwiek zorganizowanej pomocy.

Zgłoszenie Ireny Sendler do Pokojowej Nagrody Nobla dawało Wam szansę na dostrzeżenie uniwersalnego pokojowego przesłania, jakie niesie jej postawa i działalność.

Jednak po sześćdziesięciu latach Wy - Komitet Pokojowej Nagrody Nobla, szanowana instytucja europejska i światowa - nie uznaliście dzieła Ireny Sendler za godne najwyższej nagrody za służenie idei pokoju. Uratowanie od pewnej śmierci 2500 żydowskich dzieci przez Irenę Sendler w czasie, gdy Europa była sparaliżowana strachem i bezsilnością, a karą za pomoc udzieloną nawet jednemu żydowskiemu dziecku była śmierć, nie zostało uznane przez Was za zasługę i postawę godną Nagrody.

Nie dostrzegliście, że w sytuacji najbardziej ekstremalnej, gdy pokój nie jest jedynie zagrożony, ale gdy jest już słowem całkiem martwym, ludzkość może liczyć tylko na postawę Ireny Sendler i ludzi, którzy będą myśleć i działać tak jak ona - niezależnie od czasu i miejsca, w jakich ich pomoc będzie niezbędna, aby ratować życie.

Nie dostrzegliście, że była to ostatnia szansa na uhonorowanie ostatniego z żyjących ludzi, którzy dla pokoju zrobili najwięcej nie w wymiarze politycznym czy militarnym, ale zupełnie bezpośrednio decydującym o życiu i śmierci niewinnych ludzi w świecie, który uległ etycznej destrukcji.

Nie dostrzegliście, że Pokojowa Nagroda Nobla dla Ireny Sendler nie byłaby wcale przede wszystkim nagrodą za przeszłość, ale byłaby przede wszystkim Waszym działaniem DLA PRZYSZŁOŚCI świata!

To ten sam świat, który Irena Sendler wspomina z warszawskiego getta: "Czy świat mi pomagał, gdy ratowałam te dzieci? Szłam ulicą i płakałam z bezsilności".

W styczniu 2007 roku Irena Sendler powiedziała w Warszawie z okazji Dnia Pamięci o Holokauście: "Świat niczego się nie nauczył z doświadczeń II wojny światowej i Zagłady".

Swoją decyzją ogłoszoną 12 października 2007 roku udowodniliście, że należycie - jako Komitet Pokojowej Nagrody Nobla - do tego samego świata, który niczego nie zrozumiał i niczego się nie nauczył.

(list ten został opublikowany m.innymi na Forum Żydów Polskich)


Wspomnienie o Irenie Sendler

To, dlaczego ludzie zachowują w sytuacjach ekstremalnych bierność, że się boją, że starają się za wszelką cenę przeżyć, a obojętny jest im los innych, obcych im ludzi  - nie wymaga wyjaśnienia. To oczywiste i – tak niestety skonstruowany jest człowiek – stanowi postawę normalną i powszechną.

Natomiast, dlaczego niektórzy, bardzo nieliczni, potrafią ryzykować własne życie, aby ratować innych - jest wielkim pytaniem, na które odpowiedź znaleźć trudno.

Co kieruje ich postępowaniem? Jak rodzi się w nich decyzja, aby ratować nieznanych im ludzi? Jak potrafią pokonać strach, który obezwładnia tysiące innych?

Takie pytania udało nam się zadać Irenie Sendler, gdy odwiedziliśmy Ją ostatni raz kilka miesięcy przed Jej śmiercią.

Pani Irena wyznała nam dwa uczucia, dwie przyczyny,  jakie sprawiły, że podjęła największe ryzyko i uratowała ogromną liczbę żydowskich dzieci. Dzieci, które przeżyły wyłącznie dzięki Jej wysiłkom i staraniom współpracujących z Nią ludzi.

Jedną przyczyną była miłość, drugą – nienawiść.

Środowisko rodzinne, w którym wychowała się Irena Sendler, to było środowisko idealistów, społeczników, socjalistów - postaci jak z kart opowiadań i „Ludzi Bezdomnych” Stefana Żeromskiego.  Szacunek i miłość do Człowieka, bez zwracania uwagi na to, do jakiej grupy narodowościowej, religijnej, ekonomicznej czy kulturowej  on należy, była jednym z podstawowych ideałów tej wspaniałej polskiej inteligencji końca XIX i początku XX wieku. I  p. Irena mocno podkreślała znaczenie, jakie ta wartość miała w Jej życiu.

Ale ludzi, którzy zostali ukształtowani przez ideały tego nurtu umysłowego było wielu. A Irena Sendler była tylko jedna - oczywiście jeżeli weźmiemy pod uwagę skalę prowadzonej przez Nią akcji i jej rezultaty. Dlaczego więc właśnie w Jej wyborze, w Jej decyzji te ideały sprawiły, że podjęła swoje, tak imponujące rozmachem, działania?

W opowieści p. Ireny o Jej życiu pojawia się konkretny człowiek. Irena Sendler powiedziała nam, że decydującą rolę w decyzji o ratowaniu dzieci i kontynuowaniu tej akcji, jak tylko długo było to możliwe, odegrała postać Jej najbliższej przyjaciółki – Żydówki, wówczas – podobnie jak Irena Sendler – niespełna trzydziestoletniej.  „Próbowałam ją uratować, ale mi się nie udało” – wspominała p. Sendler – „Więc później, gdy wiedziałam, że ona już nie żyje, że została zamordowana, postanowiłam: tym bardziej dlatego, że nie udało mi się uratować tej, którą kochałam, musiałam ratować innych”.

To była miłość.

Drugim uczuciem, które powodowało, że Irena Sendler ratowała ludzkie życie, była nienawiść. Nienawiść do zła. „Ludzie pytają się często, czy się bałam. Tak, bo każdy chce żyć. Ja też się bałam. Ale nienawiść do tego, co robili Niemcy, ci bandyci, była silniejsza. Nienawiść – silniejsza niż strach” – powiedziała Irena Sendler w którymś z wywiadów. Przy nas powtórzyła te same słowa.

Widząc potworne zbrodnie (p. Irena przypomniała nam np. wstrząsającą scenę, której była świadkiem, gdy niemiecki żandarm najpierw zwabił do siebie słodyczami żydowskie dziecko, aby później z zimną krwią zastrzelić je, gdy sięgało po cukierek) Irena Sendler nie mogła i nie chciała wcale powstrzymywać w sobie nienawiści do ideologii i do systemu, jakie powodowały te zbrodnie, ani także do ludzi, którzy w imię tej ideologii mordowali bezbronnych.

Miłość decydowała więc o poczuciu odpowiedzialności za życie innych. Sprawiedliwa nienawiść – umożliwiała pokonanie naturalnego strachu.

To bardzo ważne, ale na ile przybliżyło nas to do odpowiedzi na najważniejsze pytanie: „dlaczego?”

Dlaczego reakcją Ireny Sendler na śmierć przyjaciółki było poczucie odpowiedzialności za życie obcych ludzi?

Przecież takich przyjaźni musiało być więcej, a Irena Sendler była tylko jedna?

Dlaczego nienawiść do zbrodni potrafiła spowodować, że Irena Sendler dzień po dniu, godzina po godzinie ratowała ludzkie życie?

Nienawiść do okupanta była zjawiskiem powszechnym, a Irena Sendler była tylko jedna?

Po rozmowie z Ireną Sendler mieliśmy pełną świadomość, że nie istnieje jednoznaczna odpowiedź na to pytanie. Można było, słuchając p. Ireny, mieć wrażenie, że taka prawda jest dostępna, ale to tylko złudzenie.


Do ocalenia świata, do czynienia go wciąż na nowo zasługującym na istnienie, niezbędna  jest  - według tradycji talmudycznej (np. Sanhedrin 97b), podań, a także nauk rabina Abbaje - stała obecność w nim 36 cadykim (sprawiedliwych). Fakt, że świat wciąż trwa, dowodzi, że w każdym pokoleniu żyje gdzieś 36 takich ludzi. Gdyby kiedyś zabrakło choć jednego z nich i liczba cadykim obniżyłaby się do 35 – świat natychmiast przestałby istnieć, bo zawarte w nim zło przekroczyłoby obecne na nim dobro.

Nie są to ludzie ani znani, ani odznaczający się jakąś nadzwyczajną wiedzą czy inteligencją. To raczej szarzy, biedni, pozornie przeciętni ludzie, którzy są jednak niezwykli, bo postępują etycznie oraz czynią dobro w taki sposób i w takim stopniu, jaki nie jest dostępny innym i posiadają dzięki temu cudowne,  mistyczne cechy, z których sami nie w pełni zdają sobie sprawę. Bowiem swoimi czynami odkrywają, ujawniają Boską Obecność, rzucają na rzeczywistość snop światła prawdy i sprawiedliwości. Może mieć to charakter stały i przejawiać się w codziennej, konsekwentnej postawie czynienia dobra przez całe życie – i wtedy można ich działania porównać do stale zapalonej lampy, ale może też ujawnić się w jednym, niespodziewanym momencie, np.  w ekstremalnej sytuacji, gdy trzeba ratować innego człowieka lub moralne wartości –  i ich czyn jest wówczas nagły, jak błysk rozświetlający ciemność. Są strażnikami światła.

Czyż opis ten nie przywołuje na myśl właśnie postaci Ireny Sendler?



Listen to Irena Sendler// Posłuchaj Ireny Sendler